همه چیز درباره کعبه و بررسى تاریخ بناى آن
موضوع : سخن / وبلاگ شیعه‌نامه
کتاب : آثار اسلامی مکّه و مدينه
رسول جعفریان
تاریخ انتشار : 20 مهر 1399
مدت زمان مطالعه :
همه چیز درباره کعبه و بررسى تاریخ بناى آن
کعبه مقدس‌ترین مکان در دین اسلام و میان مسلمانان و به عنوان قبله‌گاه و جهت عبادت و نماز پیروان دین اسلام است. نام کعبه اشاره به چهارگوش بودن بنای آن دارد. در قرآن کریم درباره بنای خانه کعبه توسط یکی از انبیای خدا به نام حضرت ابراهیم و پسرش اسماعیل سخن گفته شده است. البته بعضی هم بر این باورند که خانه خدا قبل از ابراهیم ساخته شده بوده و نخستین سازنده آن حضرت آدم است.
خانه کعبه در مسجد الحرام ساخته شده است که همه مسلمانان جهان ۵ مرتبه در روز در هنگام نماز رو به جهت کعبه به عنوان قبله می‌ایستند.

ساختمان کعبه از زمان عبدالله بن زبیر و حجاج ثقفی تا دوران ما، به همان شکل کنونی باقی مانده است. مشخصات کعبه بر اساس متر، عبارت است از: طول ضلع درِ کعبه; یعنی از رکن اسود تا رکن عراقی 68/11 متر. طول رکن عراقی تا شامی، طرفی که حجر اسماعیل در آن قرار دارد: 90/9 متر. طول رکن شامی تا رکن یمانی 04/12 متر. طول رکن یمانی تا رکن اسود 18/10 متر. بنای کعبه از سنگهای سیاه و سختی ساخته شده که با کنار زدن پرده از روی آن، کاملا آشکار است. این سنگها که از زمان بنای کعبه از سال 1040 ق. تا به امروز برجای مانده، از کوه های مکه به ویژه جبل الکعبه که در محله شُبَیکه مکه بوده، گرفته شده است. سنگ ها اندازه های مختلف دارد، به طوری که بزرگترین آنها با طول و عرض و ارتفاع 190، 50 و 28 سانتیمتر و کوچکترین آنها با طول و عرض 50 و 40 سانتیمتر می باشد. پایه های آن از سرب مذاب ساخته شده و بدین ترتیب بنایی است نسبتاً مستحکم و استوار.
پیش از بنای قریش، کعبه دو در داشته است: یکی در ناحیه شرقی ـ محل در فعلی ـ و دیگری درِ ناحیه غربی، که از یکی وارد و از دیگری خارج می شده اند، اما قریش تنها در ناحیه شرقی آن دری نصب کرد. همان گونه که گذشت، بعدها ابن زبیر درِ دیگر را گشود که به وسیله حجّاج بسته شد و اکنون همان یک در باقی مانده است. این در تا به حال چندین بارعوض شده است و آخرین بار در سال 1398 قمری به دستور خالد بن عبدالعزیز درِ جدیدی ساخته و نصب گردید. ساختمان کعبه نیز از سال 1040 تا قرن اخیر تعمیر نشده بود، ولی در سال 1377 قمری و سپس 1417 به دستور سعود بن عبدالعزیز و فهد بن عبدالعزیز در آن تعمیراتی صورت گرفت.

سقف کعبه به صورت دو سقفی است که با سه پایه چوبی که در میانه آن در یک ردیف قرار گرفته، نگهداری می شود. اطراف آن سنگ های مرمر نصب شده و در کنار آن پلکانی قرار دارد که برای رسیدن به سقف بالایی تعبیه شده است. پیشتر به اندازه های اضلاع کعبه، اشاره کردیم و اکنون توضیح ذیل را از زبان مسوول فعلی کعبه که از خاندان آل شیبه است ـ و اینان از پیش از اسلام تا به امروز سدانت و حراست کعبه را در اختیار داشته و دارندـ می آوریم: بنای آن از سنگ سخت (الحجاره الصلبه الزقاء) است. ارتفاع آن حدود پانزده متر (به طور دقیق 85/14) و طول جهتی که حجر (اسماعیل) در آن است و وجه برابرش ده متر و ده (به طور دقیق 22/10) سانتیمتر است و طول دو ضلع دیگر دوازده (به طور دقیق 58/11) متر است. زاویه های کعبه نیز تقریباً به سمت جهات اربعه; شمال، جنوب، شرق و غرب است. حجرالاسود در ارتفاع 10/1 از زمین قرار گرفته و درِ کعبه نیز حدود دو متری از زمین مطاف ارتفاع دارد و با نردبان باید بالا رفت. کعبه از دریا حدود 300 متر بالاتر است. محل کعبه تقریباً در وسط مسجدالحرام است و بیشتر به ضلع شرقی ـ جنوبی مسجدالحرام نزدیک است تا به دو ضلع دیگر.

اطراف کعبه، میدان مطاف است و این یک دایره مستطیلی است که قطر شمالی ـ جنوبی آن 51 متر و قطر شرقی ـ غربی آن 41 متر است. دایره مطاف که خارج از مستطیل کعبه است، در غرب و جنوب با فاصله 51 متر و شرق و شمال 41 متر است. زمانی که ما در جهت شرقی از طرف باب السلام یا باب النبی وارد مسجدالحرام شویم و به کعبه نگاه کنیم، می بینیم این خانه، از پارچه ای سیاه که آیاتی از قرآن را بر آن بافته اند، پوشیده شده و با احتشام و جبروت جلوه می کند. این آیات قرآنی با رشته نقره ای طلافام بر آن بافته شده و اطراف آن را گرفته است. درِ کعبه نیز پوشیده از نقره ای است که طلای خالص روی آن گرفته و آیاتی با طلا بر روی آن برجسته شده است.

پرده کعبه گفته شده است که برای نخستین بار حضرت اسماعیل پرده ای بر روی کعبه کشید. بعدها قریش این سنت را ادامه داد و پرده داری کعبه برای آنان منصبی ویژه شد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پس از فتح مکه (20 رمضان سال هشتم هجرت) پرده آن را عوض کرد. بعد از آن همیشه یکی از کارهای خلفا و امیران توجه به همین پرده و تعویض سالانه آن بوده است. گفتنی است که پوشاندن پرده بر کعبه که بیشتر به هدف حفظ دیواره های آن از آسیب های بیرونی و نیز حرمت نهادن به آن بود، به مرور، از نظر سیاسی بسیار با اهمیت و برای بافنده آن مایه افتخار بوده است. بی تردید باید از لحاظ تخصص در بافندگی، مصر را پیشگام دانست؛ به همین دلیل حتی زمان عباسیان، در بسیاری از سال ها، کار بافتن پرده به دست مصریان انجام می شد. در میان دولت های اسلامی، زمانی که در هر گوشه ای از دنیای اسلام دولتی حاکم بود، آنهایی موفق به داشتن این افتخار می شدند که از قدرت سیاسی بالاتری برخودار بودند. پس از امویان، عباسیان، فاطمیان، حاکمان یمن وزمانی نیز برخی از قدرت های پرنفوذ محلی کار تهیه پرده را بر عهده داشتند. آنان نام خویش را نیز بر پرده می نوشتند و تا مدتی که پرده برقرار بود، نام آنان نیز در منظر دید طواف کنندگان قرار داشت; مثلا زمانی که در آستانه قرن چهارم هجری ابوالسرایا به نام علویان در عراق قیام کرد و مدتی اوضاع را در اختیار داشت، حسین بن افطس نماینده وی در مکه، پرده ای برای کعبه فرستاد که روی آن چنین نوشته شده بود: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ، وَصلّی اللهُ عَلی مُحَمّد وَ عَلی اَهْلِ بَیْتهِ الطّاهِرِینَ الاخْیار، امر ابوالسرایا الاصفر، بن الاصفر داعیه آل محمّد بِعَمَلِ هذِهِ الْکِسْوَه لِبَیتِ اللهِ الْحَرام.

گفتنی است داشتن هنرِ بافندگی پرده به صورت عالی نیز در این کار دخیل بوده است. بسیاری از اوقات، اعیان و اشراف نیز در هزینه پرده سهیم می شدند; از جمله در مصر، توسط برخی از اعیان، روستاهای زیادی وقف بافتن پرده کعبه شد. اخبار پرده کعبه از سوی خلفا، در منابع تاریخی آمده و کُرْدی تمامی آنها را یک به یک در جلد چهارم کتاب التاریخ القویم یاد کرده است. یکی از این پرده ها ساخته شخصی با نام ابوالنصر استرآبادی است که در سال 446 به حج فرستاده است. فردی ایرانی نیز با نام رامشیت، در سال 532 پرده ای برای کعبه تهیه کرد. در این سال، به دلیل اختلافات ملوک، پرده ای برای کعبه ارسال نشده بود. در دوره تیموری در ایران، برای چند سال شاهرخ فرزند تیمور پرده برای کعبه فرستاد. در این دوره و تا روی کار آمدن عثمانی ها، این ممالیک و عثمانی ها بودند که خدمت حرمین شریفین را داشته و استثنائا به دیگران اجازه می دادند که پرده برای کعبه ارسال کنند. شاید نقل این مورد مناسب باشد که در سال 865 الملک الناصر مملوکی معروف به ابوسعید خوش قدم که در مصر به سلطنت رسید، پرده ای برای کعبه ارسال کرد.

به طور معمول، هر سال، در وقت نصب پرده، مبلغی به عنوان هدیه برای خدام حرم و مردم حرمین فرستاده می شد. این نیز معمول بود که نام شخصی که پرده را اهدا می کرد، روی پرده نوشته می شد و همین در طول سال، نشان عظمت و بزرگی آن حاکم یا امیر به حساب می آمد. پرده کعبه را هر سال با محمل مصری یا محمل شامی به مکه می فرستادند. اعتبارمحمل مصری از زمان دولت ممالیک بود. پس ا ز انحلال این دولت، نخستین بار سلطان سلیم محمل رومی راه انداخت و پرده کعبه را در سال 923 با آن فرستاد. اما بعدها کار محمل رومی نگرفت و همچنان محمل شامی و مصری اعتبارشان محفوظ ماند. در دهه های پایانی دولت عثمانی، امیرالحاج منصوب از طرف دولت عثمانی، رییس محمل شامی بود که حجاج آن خطه را به حج می آورد. پرده کعبه به دلیل قرار گرفتن در معرض آفتاب و باران و باد، هر سال نیاز به تجدید و تعویض داشت. در برخی از سال ها دو بار عوض می شد. در آخرین روزهای پیش از تعویض پرده، به وضوح می توان لزوم نصب پرده جدید را دریافت. ازرقی از سال 200 هجری تا سال 244 تعداد پرده های تعویض شده کعبه را شمرده و شمار آنها را 170 جامه دانسته است.

پرده کعبه در قرون اخیر به رنگ مشکی بوده که نوشته های آن به صورت طلایی بافته می شد اما در برخی موارد از رنگ های دیگری هم استفاده شده است. برای نمونه زمان ملکشاه سلجوقی، پرده ای که از زمان سلطان محمود غزنوی برای کعبه آماده شد و به رنگ زرد بود، برای کعبه ارسال گردید. در زمان الناصر عباسی، ابتدا پرده ای به رنگ سبز برای کعبه آماده شد و پس از آن، از اواخر خلافت وی، به رنگ مشکی تهیه گردید که گویا از آن پس همین رنگ حفظ شده است.
نصب پرده به طور معمول در روز عرفه و یا روز عید قربان صورت می گرفته است. گفتنی است کعبه پرده ای نیز در داخل دارد که هر چند سال یک بار تعویض می شود; دلیلش نیز آن است که این پرده به دلیل اینکه در برابر آفتاب نیست و فرسایش ناشی از دست مالیدن را هم ندارد، به سادگی دچار فرسودگی نمی شود. زمانی که دولت سعودی قوام یافت، کوشید تا این اقدام را خودش انجام دهد و به این وسیله، نفوذ سایر دولت ها را در زمینه امور دینی حج قطع کند.

وضعیت پرده در دوران سعودی زمانی که عبدالعزیز در سال 1343 ق. (1924 م) زمام امور حجاز را به دست گرفت، در سال نخست حکومتش بر حجاز; یعنی سال 1344 ق. پرده ای از مصر همراه با محمل مصری برای کعبه فرستاده شد که روی کعبه انداختند. روشن بود که سعودی ها نمی توانستند این وضع را تحمل کنند. از این رو عبدالعزیز در سال 1346 ق. (1927 م) فرمان داد کارگاه بافت ویژه ای برای تهیه و بافت جامه کعبه مشرفه احداث گردد و بی درنگ کار احداث آن در ماه محرم همان سال آغاز و در ماه رجب پایان یافت. در این کارگاه جامه کعبه تهیه گردید. این جامه که از ابریشم طبیعی و خالص بود، به وسیله سعودی ها و هندی ها بافته شد. کارگاه مزبور به همین منوال همه ساله پوششی را برای کعبه مشرفه تهیه می کرد تا این که سال 1352/1932 فرا رسید. در این سال نخستین جامه کعبه، به وسیله خود عربستان سعودی تهیه شد. در سال 1958 م. بار دیگر مصر به تهیه جامه کعبه رغبت نشان داد و پس از اصرار مصر، ملک عبدالعزیز موافقت کرد تا مصر به تهیه جامه کعبه بپردازد. اما در سال 1381/1961، مصر روی علل سیاسی خاصی از آماده کردن پرده امتناع ورزید و آنگاه ملک عبدالعزیز تصمیم گرفت تا کارگاه بافندگی جامه کعبه را بار دیگر راه اندازی کند. کارگاه مزبور از سال 1384 ق. کار خود را آغاز کرد که تا امروز ادامه دارد.
عربستان سعودی در سال 1357 ق . 1938 م . کارگاه تولید و آماده سازی پرده کعبه مشرفه را در مساحت 1500 متر احداث کرد. ابتدا کلیه سامان و ابزار آن دستی و معمولی بود، اما در سال 1392/1972 دستور داده شد تا کارگاه جدید در مساحت صد هزار متر مربع احداث گردد، ملک فهد که در آن وقت پست معاون دوم رییس شورای وزیران و وزیر کشور را عهده دار بود، سنگ بنای آن را گذاشت و در سال 1395/1975 هنگامی که ولی عهد کشور بود، آن کارگاه را افتتاح کرد. محل این کارگاه در جاده قدیم جده واقع است که در نزدیکی آن موزه حرم نیز قرار گرفته و نویسنده دوبار توفیق دیدار از این دو مرکز را در سالهای 80 و 81 داشته است.
کارگاه جدید شامل دو بخش است: در بخش نخستِ آن، پوشش داخلی کعبه و پرده و کمربند آن بافته می شود و روی آن به رشته های نقره ای طلافام، تزیین می گردد؛ و در بخش دوم که به ابزارهای مدرن مجهز است، جامه خارجی کعبه مشرفه را می بافند.

بخش های دیگر این کارگاه عبارتند از:
1ـ بخش بافندگی خودکار که در آن قالی ها و فرش های مساجد تولید می گردد.
2ـ بخش رنگ آمیزی که در آن ابریشم مورد استفاده جامه کعبه رنگ آمیزی می شود.
3ـ بخش اصلاح و مرمت کاری که عهده دار اصلاح ماشین های بافت و ابزار مدرن در این کارگاه است.